Interview Onzichtbaar Den Haag

‘Ben jij onderdeel van de oplossing of ben jij onderdeel van het probleem?’

Die vraag staat centraal in het ervaringsgerichte trainingsprogramma van Onzichtbaar Den Haag in samenwerking met de JenV Academie. Een programma waarin beleidsmedewerkers, teamleiders en leidinggevenden letterlijk uit hun Haagse vierkante meter stappen en in gesprek gaan met ervaringsdeskundigen over armoede, huiselijk geweld en complexe maatschappelijke vraagstukken.

We spraken met Barend Sluijter (MT-lid directie Rechtsbestel), Daan Otten (programmamanager) en Boy Zandbergen (oprichter van Onzichtbaar Den Haag en ontwikkelaar van de training) over waarom iedereen dit trainingsprogramma moet volgen.

Daan: Voor een nieuw programma was ik op zoek naar iets waarin verbinding met mensen centraal stond. Binnen de overheid is dat soms lastig omdat de werkzaamheden vooral gericht is op proces- en systeemdenken. Ik zocht iets wat verder ging dan enkel een theoretisch verhaal en waarin menselijkheid centraal stond. Zo kwam ik bij Boy terecht, getipt door de collega’s van afdeling communicatie die al eerder met Onzichtbaar Den Haag hebben gewerkt.

Barend: en daarna kwam deze trainingsaanvraag op mijn bureau terecht…  Eerlijk gezegd dacht ik in eerste instantie: hoe past dit bij ons werk?! Maar juist doordat de training niet over de inhoud van ons eigen dossier ging, maar over hoe Rijksambtenaren naar de buitenwereld kijken – en hoe de buitenwereld naar Rijksambtenaren kijkt – konden we onszelf een spiegel voorhouden. Dat wilde ik wel eens meemaken!

Een Ontmoeting tussen leef- en systeemwereld

Daan: We hebben toen een aantal trainingen gevolgd, waaronder ‘de Ontmoeting’. In elke training staat de interactie met ervaringsdeskundige centraal.

Boy: Onze trainingen zijn gecreëerd voor ontmoetingen tussen systeemwereld en leefwereld. Niet door met de vinger te wijzen, maar door verhalen, ervaring en verbeelding. We vertegenwoordigen met Onzichtbaar Den Haag de leefwereld van mensen in kwetsbare situaties. We werken met ervaringsdeskundige die hun verhaal met de deelnemers delen. Mensen in een kwetsbare situatie door o.a. de toeslagenaffaire of afkomstig uit een crimineel milieu. Ergens in hun trajecten hebben zij hulp gevraagd aan overheidsorganisaties, waaronder het ministerie van Justitie en Veiligheid en haar uitvoeringsorganisaties. In de training laten we deze mensen ervaren hoe het is om met deze (overheids)organisaties contact te hebben als je in een machteloze situatie zit. Hoe voelt het om een pand binnen te lopen en om hulp te vragen? Hoe is het om die hulp niet te krijgen omdat je een uitzondering op de regel bent? Je gaat in- en uitzoomen op de situatie én op het grotere geheel. Hoe zijn we met zijn allen verstrikt geraakt in de verschillende systemen? Zo voelen deelnemers wat beleid doet.

Daan: Je zit tegenover ervaringsdeskundigen die vast zijn gelopen in systemen waar wij als JenV onderdeel van zijn. Het is écht anders als je tegenover een ervaringsdeskundige staat die zijn/haar verhaal verteld en met diegene een gesprek kan voeren. Normaliter lees je erover en heb je medeleven, maar het blijft dan nog ver van je af. Het zit niet in je directe omgeving. Door middel van een deze trainingen, krijg je aandacht voor de individuele verhalen, de uitzonderingen op de regels. Je maakt mee wat een ervaringsdeskundige aan goed bedoelde adviezen binnen krijgt. Dat lijkt allemaal helpend, totdat je jezelf verplaatst in een persoon in een kwetsbare situatie.  De persoon wordt vaak overladen met informatie maar die hoeveelheid informatie biedt geen concrete oplossing voor de hulpvraag. Je ervaart dan hoe machteloos en niet serieus genomen diegene zich voelt. Het was indringend om mee te maken: een machteloze situatie wat uitmondt in een soort doolhof van regels.

Barend: Vanuit onze directie werken we met ingewikkelde dossiers waarin ik weet dat deze impact kunnen hebben op het dagelijks leven van mensen, zoals de deurwaarderij of de schuldsanering. Deze training is voor mij dan ook niet zozeer een eyeopener hoeveel leed er in Nederland is, maar het is de bewustwording hoe je soms als overheid, met goede intenties, volledig het verkeerde kan doen. Geschreven beleid dat in Den Haag logisch voelt, kan in de leefwereld van mensen soms totaal niet werken. Die spiegel is scherp, maar niet verwijtend.

Van naïeve vragen tot bewustwording

Daan: Door de gesprekken met de ervaringsdeskundigen merk je hoe klein je eigen wereld is. Je komt met voor jezelf evidente vragen, soms zelf naïeve vragen vanuit je eigen bevoorrechte positie. Maar de mensen in kwetsbare situaties hebben al die vragen al gesteld maar krijgen geen antwoorden, omdat ze bijvoorbeeld een uitzondering op de regel zijn.  Ik heb het soms in mijn eigen leven, dat ik bijvoorbeeld de verzekeraar moet bellen maar er niet doorheen kom. Dat is een kleine situatie, ook niet echt belangrijk. Maar als je zo diep in de machteloosheid zit en dan zoiets op grote schaal moet meemaken en je kan niet doordringen tot de andere (systeem)kant, dat is zo machteloos.

Daan: Door maatschappelijke effecten, die je bijvoorbeeld leest in de krant, heb je de neiging om dingen dicht te timmeren. Je gaat dan de regelgeving uitbreiden, maar juist door dat dichttimmeren is het voor een hulpverlener soms ook niet meer mogelijk om buiten dat dichtgetimmerde systeem een ander pad te volgen. De regelgeving is zo rigide geworden, dat je er niet meer iets aan kan doen. Op een gegeven moment dien je te relativeren en in te zien dat het geheel dichttimmeren een negatief effect kan hebben. Ik heb zelf door deze trainingen geleerd dat ik niet alles hoef dicht te regelen zodat er ruimte kan ontstaan. Dat zit niet standaard in mijn werkgedrag. Die bewustwording is echt waardevol.
 

Boy: We zijn geneigd om na bewustwording direct in actie over te gaan en oplossingen te gaan zoeken. Maar wacht dan juist even, ga nadenken over vragen zoals: ‘zijn we onderdeel van de oplossing, zijn we onderdeel van het probleem en wat is onze invloed op de impact van de levens van deze mensen?’ We zijn geen trainingsbureau om te vertellen hoe je je werk kan doen, maar om opnieuw te kijken met een andere, verfrissende blik.

Confronterend, scherp maar niet verwijtend

Barend: Ik vind de ervaringsdeskundigen van Onzichtbaar Den Haag zo sterk. Er zit zoveel kracht in om te laten zien: we willen jullie helpen om het anders te doen. Niet op een beschuldigende manier maar op een veerkrachtige manier. De spiegel is confronterend maar niet verwijtend. Daardoor kun je er ook concreet iets mee in je eigen werk, wat gaan we binnen JenV nou anders doen? Wat al fout is gegaan, kan je niet meer herstellen maar maak het dan in ieder geval beter voor anderen.  We kunnen als JenV organisatie veel leren van deze manier van het gesprek voeren, je mag erkennen dat je fouten maakt én leert van fouten.

Daan: In het programma werk je samen met meerdere organisatie en is iedereen bezig met zijn eigen vierkante meter. Het zijn complexe maatschappelijke opgave en soms is er dan de neiging om terug te keren naar je eigen vierkante meter. Dan verlies je het grotere geheel en weet je soms niet meer wat het bij de leefwereld doet.

Durf jij het aan om met een nieuw perspectief naar jouw werk te kijken?

Meld je dan aan voor het trainingsprogramma van Onzichtbaar Den Haag. Er is plek voor 20 deelnemers.

Als kennismaking organiseren we een gratis online inspiratiesessie. Ga voor meer informatie over het programma en de sessie naar Ministerie van Justitie en Veiligheid - Onzichtbaar Den Haag